Tkanki twórcze - Paweł Gradek. Knurów i wszystko jasne Data dodania: 2026-10-28

Ludzie kochają opowieści, a on potrafi je przekazywać niekonwencjonalnie. Potrafi też zadbać o to, by jego rodzinne miasto budziło ciekawość. Ma też gen odkrywcy, bo jak inaczej wytłumaczyć te wszystkie razy kiedy natknął się na jakiś skrawek, fragment, rzecz, którą ktoś inny by zignorował, a on wręcz przeciwnie.
W Tkankach twórczych, w których prezentujemy twórców i twórczynie, Paweł Gradek.

Czy faktycznie kino jest wieczne?
Kino jako dziedzina sztuki z pewnością jest wieczne. Odwieczna jest przecież ludzka potrzeba opowiadania historii i przeżywania czegoś, czego być może nigdy nie doświadczylibyśmy na własnej skórze.

Kino nieme czy z dźwiękiem?
Nie chciałbym wybierać. W wakacje byłem w Ruinach Teatru Victoria na seansie „Człowieka z kamerą filmową” Dzigi Wiertowa, któremu towarzyszyła muzyka na żywo w wykonaniu grupy Immortal Onion. To było hipnotyzujące przeżycie i zarazem potwierdzenie, że wiek filmu nie przesądza o jego sile.

Knurów i jego historia, na różnych poziomach, fascynują cię od lat. Co było tym pierwszym impulsem?
W połowie lat 90. dostałem od mamy kompendium wiedzy o Knurowie Hermana Hojki. Nie przypuszczałem, że w siódmej klasie będzie to mój podręcznik do nauki historii regionalnej. Dodatkowego przedmiotu uczyła pani Kornelia Barylska i to dzięki niej złapałem bakcyla. Poznałem historię miasta od podszewki i wygrałem IV Olimpiadę Wiedzy o Knurowie. Kiedy po wielu latach ukazała się moja książka „Yno kino. Z dziejów X Muzy w Knurowie”, wysłałem ją pani Kornelii. Na wieczorze autorskim wręczyła mi kartkę z napisem: „Yno kino - a momy fest uciecha”.

Czy te wszystkie „rajzy” i wyciąganie na światło dzienne lokalnych mikrohistorii są próbą zbudowania nowej tożsamości dla mieszkańców Knurowa, czy bardziej próbą ocalenia tego, co bezpowrotnie znika?
Myślę, że nie da się budować świadomej tożsamości bez znajomości własnej przeszłości. Staram się, by mieszkańcy dostrzegli, że historia Knurowa jest bogatsza, niż się wydaje. Na spacerach opowiadam o tym, co zachowało się w przestrzeni i co z niej zniknęło. Okazuje się wtedy, że pamięć o danym miejscu wciąż żyje w opowieściach mieszkańców.
Nie chcę tworzyć wyidealizowanego obrazu przeszłości. Mikrohistorie są interesujące, kiedy pokazują trudne doświadczenia i przemiany, które nie wszystkim przyniosły korzyści. Jeśli dzięki temu ktoś lepiej zrozumie miejsce, w którym żyje, i zacznie na nie patrzeć z większą ciekawością, uznam to za sukces.

W książce „Yno kino” pokazujesz, że kultura filmowa w Knurowie to było coś. Jak to się stało, że robotnicze miasto potrafiło wygenerować tak silną potrzebę obcowania ze sztuką?
Robotniczy charakter Knurowa nie wykluczał aspiracji kulturalnych mieszkańców. Praca w górnictwie nie oznaczała rezygnacji z rozrywki, przeżyć estetycznych czy kontaktu ze światem wykraczającym poza najbliższe otoczenie. Już w 1910 roku pierwsze kino we wsi dawało możliwość poznania innych miejsc i historii, które w codziennym życiu pozostawały niedostępne. Było rozrywką, ale też oknem na świat.

Najbardziej zaskakujące odkrycie knurowskie?
Szczególne miejsce zajmuje unikatowa taśma filmowa, na której żołnierz Wehrmachtu utrwalił Knurów z 1941 roku. Odnalazłem ją w archiwum Agentur Karl Höffkes.

Opisujesz historie ludzi stąd, prowadzisz setki rozmów. Jak przełamujesz nieufność i co w tym pomaga?
Rozmówca musi czuć, że traktuję go poważnie i z szacunkiem, a jego historia nie jest dla mnie jedynie materiałem do wykorzystania. Nie przychodzę z gotową tezą. Wolę słuchać i pozwolić mu opowiedzieć własną historię.

Czerwone Osiedle to ważny element historii Knurowa. Czy twoja praca reportersko-historyczna sprawiła, że jest ono teraz mniej przemilczane?
Nad przywróceniem Czerwonemu Osiedlu należnego mu miejsca w pamięci miasta pracuję z Martą Tomczok. Zgromadziliśmy wokół projektu środowisko byłych mieszkańców. Dzięki temu mogliśmy przygotować trzy wystawy oraz nakręcić minidokument z Maciejem Marmolą i Kamilem Niesłonym. Pokazaliśmy go podczas konferencji „Pamięć przemysłu w antropocenie” na Uniwersytecie Śląskim. W grudniu ukaże się nasza książka „Chłopcy i dziewczyny z Mariensztatu. Ballada na cztery place”. Na tym nie koniec.

Odnalezienie unikalnych taśm filmowych w Knurowie było wydarzeniem na skalę regionalną. Czy uważasz, że na Śląsku wciąż gdzieś są nieodkryte, prywatne archiwa?
Jestem o tym przekonany. Znaczenie mogą mieć niewielkie zbiory: rodzinne fotografie, amatorskie nagrania, kroniki zakładowe czy materiały po ludziach, którzy przez lata dokumentowali życie swojej okolicy. Problem polega na tym, że właściciele takich zbiorów nie zdają sobie sprawy z ich wartości historycznej. Dlatego ważne jest budowanie świadomości, że takie materiały warto zabezpieczać. Nie każdy musi oddawać rodzinne pamiątki do instytucji. Czasem wystarczy je opisać, zdigitalizować i zadbać o kopie, zanim oryginały ulegną zniszczeniu.