Sto siedem lat temu trzydziestosiedmioletni Karl Schabik przyjechał z Westfalii do Gleiwitz. Był już urzędnikiem budowlanym z dorobkiem, chciał jednak spróbować swych sił jako ktoś, kto będzie mógł wpływać na architektoniczny kształt dużego miasta. W maju 1919 roku wygrał konkurs i od tego momentu jego kariera, jako radcy budowlanego, nabrała rozpędu.
Dzisiejsza Kościuszki 42 to jego najważniejszy gliwicki adres: przy dawnej Friedrichstrasse zamieszkał z żoną i 4-letnim synem Walterem w 1924 r. Przedtem Schabik zajmował mieszkania służbowe – na krótko. Po ślubie i narodzinach syna wybrał adres prestiżowy – ta dzielnica dopiero się budowała i urządzała, stając się urbanistycznym oczkiem w głowie Schabika.
Tu rządzą Ballestremowie
Kościuszki i przyległe doń ulice to część miasta, w której gros zabudowy stanowią dwu- i trzypiętrowe kamienice. Wszystkie powstały między I a II wojną światową, zaś na krańcach ulicy zachowały się te wybudowane jeszcze wcześniej, m.in. ciekawa kamienica z numerem 50, czyli dom z tzw. słoneczkiem. Właścicielem większości był koncern Ballestremów, ale także gmina. Kościuszki w latach międzywojennych słynęła też i z tego powodu, że była ulicą architektów: oprócz Schabika mieszkało tu jeszcze kilku.
Nowa ikona Gliwic: Kościuszki 44-46
Charakterystyczne bryły z powtarzalnym wykuszem stanowią wyrazisty element tej części ulicy Kościuszki. I choć przez lata zieleń dominowała detal, wprawne oko wyłowi ciekawie rozplanowany układ okien, oszczędne zdobienia nad drzwiami czy półkolistą bramę prowadzącą na podwórze. Miasto w 2019 roku chciało te budynki sprzedać, w ofercie znalazł się zapis o tym, że przyszły właściciel będzie mógł je wyburzyć. Gdyby nie aktywność społeczników i zaangażowanie profesjonalistów, być może zabytkowa zabudowa z Kościuszki podzieliłaby los willi z Jasnogórskiej czy też zabudowań z Zygmunta Starego: obróciły się w gruz, uwalniając atrakcyjne działki w ścisłym centrum.
Ważne budynki
• Narożna kamienica u zbiegu ulic Kościuszki i Daszyńskiego, wybudowana w 1926 roku przez firmę Richarda Kobana (to on budował dom tekstylny Weichmanna przy Zwycięstwa oraz sklep bławatny Fedora Karpego przy Rynku).
• Gmach sądu okręgowego – część zabudowań dawnych koszar piechoty.
• Kamienice pod numerami 42, 44, 46 – wzniesione przez koncern Ballestremów (pod 42. mieszkał Karl Schabik)
• Tzw. narożnik wojskowy – dziś mieści się tam restauracja Wanilia.
Kościuszki 42-46 to nie byle jaki zespół mieszkaniowy. Stoją za nim znaczące nazwiska, które zapisały się w historii miasta i Śląska. Mowa o Karlu Schabiku, radcy budowlanym Gliwic w latach 1919-1945, Hansie von Poellnitzu, wybitnym architekcie i projektancie pracującym dla koncernu Ballestremów oraz hrabim Mikołaju Ballestremie, dziedzicu rodzinnej fortuny, ale też skutecznym przemysłowcu. Losy trójki splotły się właśnie pod tym adresem. Schabik wymyślił taki rodzaj budownictwa mieszkaniowego, a von Poellnitz, na zamówienie Mikołaja Ballestrema, zaprojektował nowoczesne, jak na tamte czasy, przestrzenie. Kompleks powstał w 1922 roku, zaraz w początkach urzędowania Schabika. W archiwum miejskim zachowała się teczka z kompletem dokumentów i planów, w najdrobniejszych szczegółach opisujących inwestycję, z rysunkami i notatkami, zachwycając wyczuciem i zmysłem projektanta, a także... trwałością, a raczej jakością, atramentu. Do dziś zachowały się bowiem odręczne notki wykonane kolorem czarnym, czerwonym i zielonym. Z planów widać myśl projektanta z jednej strony spełniającego wytyczne radcy budowlanego co do charakteru zabudowy tej części Gleiwitz, z drugiej - hrabiego Ballerstrema, dla którego miało być nowocześnie i funkcjonalnie, zarówno we wnętrzach, jak na zewnątrz: z widnymi pokojami, łazienkami z toaletami i schludnie zaaranżowaną zielenią, będącej oczkiem w głowie radcy Schabika. Na czym polega fenomen bezcennego dla substancji miasta zespołu mieszkaniowego? Stanowił on część działań planistycznych Schabika, dotyczących tego kwartału miasta. W latach 20. XX wieku uczynił go salonem Gliwic, zaś ulicę Kościuszki jego najważniejsza arterią. Taki wybór nie był przypadkowy: chodziło o kierunek wiatrów - wyziewy z zakładów przemysłowych zza kanału i torów kolejowych omijały to miejsce. Powstały tu świetnie rozplanowane zespoły przy ulicach Korfantego czy Malinowskiego, z willami i zielenią.
W 2024 r. zakończyła się odbudowa dwóch budynków wchodzących w skład zabytkowego zespołu mieszkaniowego przy Kościuszki 44-46. Renowację i rozbudowę prowadziło konsorcjum MW Invest, czyli firmy Mal Drew oraz Wall Invest. Ten budynek zasługuje dziś na miano jednej z ładniejszych renowacji w ostatnich latach. Była to jednak bardzo trudna inwestycja przede wszystkim ze względu na zniszczenia wewnątrz kamienic: ściany stropy, okna , drzwi, dach – w pierwszym budynku wszystko trzeba było skuć i wyburzyć. Prace zabezpieczające zakończyły się wiosną 2020 roku, a remont ruszył w 2021 roku. Nowy projekt wnętrz, elewacji i funkcji obiektu, przygotowany przez pracownię architektoniczną P.A NOVA, konsultowano z miejskim i wojewódzkim konserwatorem zabytków.
Choroba i Uzdrowienie
Głód i tyfus z lat 1847 - 49 przyspieszyły decyzje urzędników co do miejsca nowego szpitala. Powstał najpierw przy dzisiejszej Ziemowita, w miejscu, w który przez lata znajdował się koński targ. Służył cywilom do 1882 r. , kiedy to wojsko odkupiło budynek od miasta i urządziło tam lazaret. Rok ten jest także datą rozpoczęcia budowy szpitala przy Kościuszki, w dogodnym, bo najwyższym wówczas punkcie miasta. Oficjalnie otwarto go 1884 roku, a za inwestycją stały trzy ważne dla ówczesnych Gliwic nazwiska: pierwszego radcy budowlanego Hieronymusa, burmistrza dbającego o planowanie przestrzenne - Alfreda Kreidela, a także mistrza budowlanego Salomona Lubowskiego. Nowy szpital miał 72 łóżka, barak zakaźny, dezynfekcyjny, budynki pomocnicze i kostnicę. Niestety, w szpitalu miejskim brakowało bieżącej wody (studnie), kanalizacji, oświetlenia elektrycznego i miejsca (mieszano pacjentów z różnym stopniem dolegliwości).
Dopiero po 1900 roku zaczęto rozwijać operacje aseptyczne, wprowadzono zdjęcia RTG (gliwicki szpital był jednym z pierwszych w Prusach), zaczęto naprawdę izolować osoby zakaźnie chore. W 1901 roku podłączono szpital do kanalizacji, w latach 1906-10 prowadzono kontrole jakości i świeżości jedzenia. Kolejną istotną szpitalną zmianą była rozbudowa prowadzona w latach 1911/1912. W nowym budynku znalazła się aseptyczna sala operacyjna, nowe sale chorych, sanitariaty. Leczono tam tylko mężczyzn. Stary budynek, połączony z nowym drewnianą dobudówką, także wyremontowano. W sumie kompleks szpitalny przy Kościuszki liczył 142 łóżka, w tym tylko 10 dla dzieci. Uznano ten szpital za jeden z najlepiej wyposażonych w Niemczech, przeprowadzano tam także najtrudniejsze operacje. Do transportu chorych używano konnych karetek, jednak wiązało się to z niedogodnościami, poza tym było nieekonomiczne, bo dyżurować musiał koń, wóz i woźnica. Istotna, i rewolucyjna, zmiana nastąpiła w 1924 roku – szpital zakupił karetkę napędzaną benzolem, a miasto zatrudniło przeszkolonych kierowców.
Ciągłe problemy z liczbą łóżek, ciasnota sprawiły, że w 1936 nadburmistrz Josef Meyer zarządził rozbudowę szpitala: zyskał on nowe skrzydło, nowy łącznik, osobny budynek dla zakaźnie chorych, nowoczesne technologie medyczne, nowoczesną kuchnię, pralnię, system przywoływania personelu, jadalnie, wyciąg do potraw na wyższe kondygnacje. Docelowo przewidziano 430 łóżek. Zamówiono także u znanego i cenionego rzeźbiarza Hannesa Breitenbacha dwie rzeźby: Chorobę i Uzdrowienie. Miały stanąć przed szpitalem w 1939 roku, ale tak się nie stało.
Piechota, Gestapo, NKWD
Charakterystyczną bryłą wpisaną w krajobraz Friedrichstrasse były koszary piechoty. Regiment miał początkowo tylko numer, dopiero w styczniu 1889 roku cesarz Wilhelm II nadał mu imię Jakuba Keitha, szkockiego generała w służbie króla Fryderyka Wielkiego. Kompleks koszarowy składał się z kilku oddzielnych zabudowań: budynku głównego (obecnie sądu okręgowego), kasyna (dziś to biblioteka publiczna) i budynków pomocniczych. Powierzchnia wynosiła 9600 metrów kwadratowych, a kubatura była zaiste imponująca: 49 tysięcy metrów sześciennych. Niestety, nie wiadomo, kto zaprojektował kompleks ani ile kosztowała ta inwestycja. W 1918 roku regiment zdemobilizowano, zaś w koszarach ulokowała się policja miejska i Gestapo. W 1945, kiedy funkcjonariusze Gestapo w popłochu opuścili miasto, budynki zajęła Armia Czerwona oraz NKWD, ale już w marcu 1945 zjawili się tam pierwsi urzędnicy polskiego Urzędu Bezpieczeństwa. W 1946 roku policja polityczna wyniosła się z koszar i dostały się one na powrót wojsku, nie cesarskiemu, a polskiemu: urządzono w nich szpital wojskowy, który, po przejściu w ręce miasta, funkcjonuje do dziś.
W 1998 gmina rozpoczęła starania o utworzenie w Gliwicach nowej siedziby sądu okręgowego, rewitalizację (która kosztowała 20 mln zł) części gmachów byłych koszar rozpoczęto w 1999, zakończono w 2001 roku. I jest ona bardzo dobrym przykładem adaptacji budynków wojskowych na cele cywilne. Miasto podarowało nieruchomość Skarbowi Państwa, natomiast konsorcjum firm, które wykonało remont, czyli Gliwickie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego S.A. i Przedsiębiorstwo Budowlane „Robud”, zdobyło za to przedsięwzięcie Platynowe Wiertło.
Narożnik wojskowy, później Oaza, dziś Wanilia
Znane miejsce to róg ul. Korfantego i Kościuszki, restauracja, która przed wojną nazywała się Narożnik Wojskowy, naprzeciwko niej, od 1913 roku stał pomnik pomnik upamiętniający feldmarszałka Jamesa Keith’a. Monument zwieńczony orłem ustawiono w 100. rocznicę powstania pułku noszącego imię dowódcy i stacjonującego w gliwickich koszarach.
Achtung! Polizei
W latach 80. XX wieku w Gliwicach kręcono film o ataku na ambasadę polską w Szwajcarii – grała ją jedna z willi przy ul. Kościuszki. Została odmalowana, drewniany płot zamaskowano, obito dyktą, otynkowano i „robił” za mur. Po mieście krążył biały mercedes z napisem „Polizei”. Jeden z gliwickich taksówkarzy użyczył po prostu swojego samochodu, zaś między zdjęciami jeździł jako taksówka, oczywiście nie zdejmując filmowej nalepki.
Bibliografia
1. Atlas historyczny miast polskich: Gliwice, Wrocław 2015 r.
2. Benno Nietsche, „Historia miasta Gliwice”, Muzeum w Gliwicach 2018 r.
3. Gliwice znane i nieznane. Tom III, IV, V, Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2013 r. 2015 r., 2017 r.
Małgorzata Lichecka
Komentarze (0) Skomentuj