Karl Schabik – kreator Gliwic
Sto siedem lat temu Gliwice wkraczały w nową erę i z nowym człowiekiem u sterów najważniejszego urzędu w mieście: to od biura Karla Schabika zależał kształt dzielnic, wytyczanie ulic, ich zabudowa, jednym słowem najmniejszy detal. Miasto powołało go na funkcję radcy budowlanego 22 maja 1919, a pełnił ją nieprzerwanie do roku 1945.
Jego najważniejszym gliwickim adresem była Friedrichstrasse gdzie zamieszkał z żoną i 4 letnim synem Walterem w 1924 r. Przedtem Schabik zajmował mieszkania służbowe – na krótko, po ślubie i narodzinach syna wybrał adres prestiżowy – ta dzielnica dopiero się budowała i urządzała było to więc urbanistyczne oczko w głowie radcy.
Czy możemy mówić o doktrynie urbanistycznej Schabika? Z jednej strony to jego wizje oraz niekonwencjonalne podejście do miejskiej przestrzeni uformowało ostatecznie nowoczesne miasto, jakim stały się Gliwice w latach 20. Z drugiej strony jego dokonania wpisują się w ogólny nurt ówczesnych dominujących prądów architektonicznych jak Neue Bauen, modernizm czy ekspresjonizm ceglany. Tak o polityce radcy budowlanego mówi dr Adam Bednarski, autor monograficznych opracowań dotyczących między innym gliwickich zespołów mieszkaniowych:„analizując jego wypowiedzi, które często zamieszczał na łamach prasy, oraz liczne publikacje, można wyraźnie zauważyć, że na pierwszy plan swojego programu rozwoju przestrzennego Gliwic wysuwał architekturę mieszkaniową. Jednakże mimo to świadomie podkreśla również rolę i potrzebę realizacji nowych obiektów architektury użyteczności publicznej. Powstawanie nowych miejsc pracy w przemyśle oraz podział Górnego Śląska na mocy plebiscytu to przyczyny wzrostu liczby mieszkańców Gliwic. Poza potrzebami nowych mieszkań, rada miasta zauważała potrzebę realizacji nowych ośrodków edukacji, zdrowia i kultury. Powstało kilka obiektów sakralnych wraz z rozbudową nowych dzielnic mieszkaniowych. Lokalizacja różnych urzędów, siedzib i oddziałów administracji przemysłu była nie tylko koniecznością, ale podnosiła prestiż miasta. Nowoczesne obiekty handlowe miały za zadanie aktywizować wzrost gospodarczy i wraz z hotelami były najczęstszym elementem reklamującym miasto. Za kadencji Schabika podjęto również udane próby modernizacji i rozbudowy układu komunikacji kolejowej, wodnej i lotniczej”.
Staje się miasto ogród
W 1919 roku w Gliwicach rozpoczęto już wiele inwestycji, trwał też proces zadrzewiania ulic i alei. Ustawodawstwo niemieckie zwracało uwagę przede wszystkim na warunki bytowe w szybko rosnących miastach. Dlatego Schabik tak bardzo koncentrował się na projektowaniu osiedli. Pierwszym wyzwaniem stało się uzupełnienie luk w zabudowie centrum. Drugim zadaniem, które uważał za istotniejsze, ale też dużo trudniejsze, było sprostanie wyzwaniom polityki mieszkaniowej, czyli stworzenie atrakcyjnych osiedli i wkomponowanie ich w tkankę miasta.
Wraz ze swoim zespołem opracował Generalny Plan Rozwoju Gliwic, opublikowany w 1928 roku. Dokument ten zakładał rozwój dzielnic, poszczególnych ulic i ich wzajemne oddziaływanie. W swoim pomyśle na Gliwice Schabik realizował koncepcję Miasta Ogrodu Ebenezera Howarda. W tamtych czasach wielu architektów czerpało z tej idei na swój sposób. Nasz radca budowlany szczególną uwagę przywiązywał do lokalizacji nowych osiedli w kontekście terenów zielonych. To był jego priorytet, a potwierdzeniem – znana z prasy karykatura Schabika, gdzie na wielkiej makiecie Gliwic z rozmachem sadzi różnego rodzaju drzewa.
Znał Gliwice, pracował tutaj 26 lat. Najpierw jako radca budowlany, zaś od 1935 roku, kiedy powstało stanowisko architekta, został jednym z pięciu urzędników decydujących o rozwoju miasta. Planowanie przestrzenne traktowano w tamtym okresie bardzo poważnie: specjalne komisje opracowywały dokumenty związane z problematyką powodziową, analizowano także kierunek wiatru, wyznaczając tereny mieszkaniowe od strony południowego zachodu, by chronić je od zanieczyszczeń z zakładów przemysłowych.
Sygnowano: zespół Schabika
Lista obiektów, które powstały w czasach urzędowania radcy jest imponująca. Co więcej, większość z nich zachowała się w prawie niezmienionym stanie do dziś. Tak jest na przykład z wieloma osiedlami czy zespołami mieszkaniowym. Spuścizną Schabika i jego zdolnych urbanistów jest dworzec kolejowy, dawna autostrada A6 (dziś DK 88), lotnisko, Wyższe Liceum im. Eichendorffa przy ul. Konarskiego (obecnie Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki Politechniki Śląskiej).
Ale oczkiem w głowie zarówno Schabika, jak i jego współpracowników – Hansa Sattlera, Petera Birkmanna, Richarda Riedla czy Paula Helliga – były osiedla mieszkaniowe. To właśnie lokalizacja domów w otoczeniu zieleni, dobre nasłonecznienie i przewietrzenie stały się podstawą funkcjonowania strefy mieszkalnej. Z inicjatywy Schabika wybudowano w latach 1922-23 osiedla Sud i Nord. Pierwsze zlokalizowane jest na południe od centrum miasta przy ul. Rybnickiej, drugie na północy, przy ul. Tarnogórskiej. Nadzorował on również proces powstawania osiedla GAGFAH dla nauczycieli i urzędników, realizowanego w rejonie obecnych ulic Mickiewicza i Daszyńskiego. Wszystkie osiedla charakteryzowały się różnorodnością rozwiązań architektonicznych oraz przemyślanym obsadzeniem zieleni.
W latach 1920. i 30., stopniowo zabudowywano ulicę Zwycięstwa (Wilhelmstrasse) i właśnie w tym czasie wzbogaciła się ona o wybitne obiekty: Haus Oberschlesien – prestiżowy hotel wysokiej klasy, dziś siedziba Urzędu Miejskiego (1928), dom towarowy DEFAKA (1929), dom tekstylny Weichmanna, dzieło wybitnego architekta Ericha Mendelsohna. Bardzo interesującym zespołem mieszkaniowym jest ten zlokalizowany w kwartale ulic Kościuszki, Styczyńskiego i Daszyńskiego, zaś do przykładów modernistycznej wielorodzinnej zabudowy mieszkaniowej zaliczyć również można tę przy Piramowicza, zespoły przy Wróblewskiego, Wandy, Krakusa, Poniatowskiego oraz przy Chorzowskiej i Kaplicznej.
Powietrze, światło i przestrzeń, ta triada najkrócej określa najważniejsze paradygmaty w polityce architektoniczno-urbanistycznej Schabika. Ideę miasta-ogrodu widział jako harmonijne wkomponowanie w tkankę miasta parków, ogrodów i zespołów mieszkaniowych, zaś lokalizowanie tych ostatnich zalecał w zachodniej części miasta ze względu na przewagę wiatrów zachodnich oraz odległość od terenów przemysłowych.
Małgorzata Lichecka
Komentarze (0) Skomentuj